Bijna iedereen die voor de jaren 2010 in Frankrijk is geboren, heeft een klein, licht ingedeukt cirkeltje op de bovenarm. Dit merkteken, achtergelaten door het BCG-vaccin, blijft tientallen jaren na de injectie zichtbaar. Het roept vragen op telkens wanneer men het op zichzelf of op iemand anders opmerkt, en het antwoord gaat verder dan de simpele herinnering aan een medische handeling.
Intradermale injectie van het BCG: waarom de huid anders reageert
De meeste vaccins worden in de spier geïnjecteerd. Het BCG daarentegen maakt gebruik van een techniek die intradermale injectie wordt genoemd: de naald dringt door in de oppervlakkige lagen van de huid, net onder de opperhuid.
Het geïnjecteerde product bevat een verzwakte levende bacil, afgeleid van een rundveestam van tuberculose. Deze bacil is verzwakt, maar voldoende actief om een intense lokale reactie op te wekken. In tegenstelling tot een geïnactiveerd vaccin veroorzaakt het een kleine gecontroleerde infectie op de injectieplaats.
In de dagen die volgen verschijnt er een rode papule. Deze evolueert soms naar een kleine abces en vervolgens naar een korst. Het proces duurt enkele weken. De huid vormt, terwijl deze geneest, een vezelig weefsel dat zichtbaar blijft: het is het litteken dat door het BCG-vaccin is achtergelaten. De combinatie van een levende bacil en een zeer oppervlakkige injectie verklaart waarom dit vaccin, en bijna alleen dit vaccin, een blijvende afdruk op de arm achterlaat.
Littekens van het BCG en bewijs van immunisatie: een onbekend medisch gebruik
Heeft u ooit opgemerkt dat sommige artsen de arm bekijken voordat ze vragen stellen over de vaccinatiegeschiedenis? Deze handeling heeft een specifieke reden.
In veel landen zijn de vaccinatieboekjes incompleet of verloren. Het BCG-littekens dient dan als een indirecte marker voor vaccinatie. Als het merkteken zichtbaar is, kan de zorgverlener redelijkerwijs aannemen dat de persoon het vaccin heeft gekregen.
Recente studies gaan verder. Een case-controlstudie uitgevoerd in Ghana tussen 2019 en 2023 heeft aangetoond dat het ontbreken van een BCG-litteken geassocieerd was met een hoger risico op lepra. Personen met een zichtbaar litteken hadden een aanzienlijk lager risico om de ziekte te ontwikkelen. Deze observatie bevestigt dat het merkteken niet cosmetisch is: het weerspiegelt een echte immuunrespons die heeft plaatsgevonden op het moment van vaccinatie.
Concreet is het litteken een variabele geworden in epidemiologische studies die tussen 2024 en 2026 zijn gepubliceerd, met name in gemeenschappen waar de gezondheidsregisters gebrekkig zijn.
Immuunreactie en immuniteit opgewekt door het BCG
Waarom is de reactie op het BCG zo sterk in vergelijking met andere pediatrische vaccins? Het antwoord ligt in wat immunologen getrainde immuniteit noemen.
Een klassiek vaccin leert het immuunsysteem een specifieke ziekteverwekker te herkennen. Het BCG doet dit voor tuberculose, maar activeert ook bredere afweermechanismen. De injectie stimuleert de cellen van de aangeboren immuniteit (de eerste verdedigingslinie, niet-specifiek) op een duurzame manier.
Deze brede stimulatie verklaart twee dingen:
- De lokale huidreactie is sterker dan bij een geïnactiveerd vaccin, omdat het immuunsysteem meer ontstekingscellen mobiliseert op de injectieplaats.
- Het BCG lijkt een gedeeltelijke bescherming te bieden tegen andere infecties dan tuberculose, wat heeft geleid tot onderzoek naar het gebruik ervan tegen bepaalde luchtwegaandoeningen.
- De grootte en het uiterlijk van het litteken variëren van persoon tot persoon, omdat elk immuunsysteem met een andere intensiteit reageert op de levende bacil.
Een klein litteken betekent niet dat er een slechte bescherming is. Een groot litteken betekent niet dat er een betere immuniteit is. De grootte van het merkteken weerspiegelt de lokale ontstekingsreactie, niet het niveau van verworven bescherming.
BCG-vaccinatie in Frankrijk: een veranderd schema
Tot 2007 was de BCG-vaccinatie verplicht voor alle kinderen in Frankrijk. Sindsdien wordt het alleen aanbevolen voor kinderen met een hoog risico op blootstelling aan tuberculose (familiaire context, geografisch gebied, levensomstandigheden).
Deze beleidswijziging verklaart waarom het litteken bijna universeel is bij volwassenen die voor 2007 zijn geboren, maar afwezig is bij veel huidige kinderen en tieners. Het merkteken op de arm is, zonder dat men het wilde, een generatie marker geworden.
Toediening en dosis bij zuigelingen
De injectie wordt uitgevoerd op de deltoïde (meestal de bovenarm links). Bij zuigelingen wordt de dosis aangepast aan het gewicht en de leeftijd. De intradermale techniek vereist een nauwkeurige handeling: een te diepe injectie vermindert de effectiviteit van het vaccin en verandert het uiterlijk van het litteken.
Wanneer de injectie correct wordt uitgevoerd, verschijnt er onmiddellijk een kleine witachtige verheffing. Dit is het teken dat het product goed in de dermis is gebleven. Deze blaar verdwijnt binnen enkele minuten, maar de ontstekingsreactie die volgt duurt veel langer.
Waarom dit litteken vandaag de dag nog steeds intrigeert
Het BCG-merkteken heeft verschillende bijzonderheden die het uniek maken in de vaccinatiegeschiedenis. Het is het resultaat van een levende bacil die in een oppervlakkig deel van de huid wordt geïnjecteerd, een combinatie die moderne vaccins niet meer gebruiken.
Het blijft een leven lang bestaan, terwijl de meeste oppervlakkige littekens vervagen. Het vertelt ook het verhaal van een volksgezondheidsbeleid: de aanwezigheid of afwezigheid op een arm is voldoende om iemand in een specifieke sanitaire en geografische context te situeren.
Recente onderzoeken voegen een extra dimensie toe. Het litteken is niet slechts een overblijfsel: het blijft een bruikbare indicator in de epidemiologie, gebruikt in huidige studies om de werkelijke vaccinatiegraad in populaties waar administratieve gegevens ontbreken te evalueren. Dit kleine cirkeltje op de arm heeft uiteindelijk een heel concrete nuttigheid.
